Kuzuia Migogoro ya Kidini Barani Afrika? Nafasi ya Viongozi wa Dini na Vyama vya Kidini Mbalimbali

Na Padre Louison Emerick Bissila Mbila, C.S.Sp., Mlezi wa Kiroho wa Umoja wa Afrika na Afisa Uhusiano wa SECAM kwa Umoja wa Afrika · 24 Machi 2026 · Ilichapishwa kwanza kwenye Substack

Utangulizi

Historia inaonyesha kwamba baadhi ya dini hazikusita kutumia vurugu za kimwili dhidi ya watu wenye amani ili kulazimisha imani na desturi zao. Mamlaka za kisiasa zilipojaribu kudhibiti masuala ya kidini, viongozi wa dini mara nyingi walijikuta wakishiriki au kuchochea migogoro ambayo wakati mwingine ilikuwa ya umwagaji damu. Inajulikana pia kwamba baadhi ya mafundisho na desturi za kidini zinaendelea kuchochea vurugu duniani.

Wakati huo huo, waamini wa madhehebu mbalimbali ya kidini mara nyingi huombwa na mamlaka za umma na mashirika ya kimataifa kusaidia kutatua migogoro inayosababisha umwagaji damu katika nchi mbalimbali za Afrika. Barani Afrika, vyama vya kidini mbalimbali vinafanya kazi kukabiliana na changamoto za jamii ya leo. Vikiwakusanya wanaume na wanawake wa mapokeo tofauti ya kidini, vyama hivi vinalaani vurugu zinazofanywa dhidi ya wengine kwa jina la Mungu na kutetea upatanisho na amani.

Wakati katika baadhi ya hali dini inaonekana kuwa sehemu ya tatizo, katika nyingine inaonekana kuwa sehemu ya suluhisho. Mbele ya “uwili huu wa kitakatifu”[1], viongozi wa dini na vyama vya kidini mbalimbali wanaitwa kucheza nafasi gani ili dini ielekee zaidi kwenye suluhisho na hata iwe nguvu ya kweli ya maendeleo na amani barani Afrika? Hili ndilo swali tunalotaka kulishughulikia katika makala hii yenye kichwa: “Kuzuia migogoro ya kidini barani Afrika? Nafasi ya viongozi wa dini na vyama vya kidini mbalimbali.”

Makala hii imegawanywa katika sehemu nne. Katika sehemu ya kwanza, tutafafanua istilahi ili kueleza vizuri zaidi maana ya ‘migogoro ya kidini’. Kisha tutashughulikia nafasi ya viongozi wa dini, tukijadili kwa zamu kuongoka kwao binafsi (sehemu ya 2), kuyafanya mazungumzo ya kidini kuwa ya wote (sehemu ya 3), na ushirikiano wa kidini (sehemu ya 4). Katika hitimisho, tutatoa baadhi ya mafunzo kwa vyama vya kidini vinavyofanya kazi kwa ajili ya amani na maendeleo kamili ya Afrika.

1. Ufafanuzi wa Istilahi: ‘Migogoro ya Kidini’ Ina Maana Gani?

Kwanza kabisa, ni muhimu kukubaliana juu ya maana ya usemi “migogoro ya kidini”. Ingawa usemi huu hutumika sana, ni muhimu kutofautisha kati ya migogoro ya kidini na vurugu zinazochochewa na dini[2] . Vurugu zinazochochewa na dini haziishii kwenye vitendo vya kimwili; zinajumuisha pia vitendo vya maneno, kama hotuba za chuki na kufundisha dharau kwa wengine. Hata hivyo, si kila mgogoro wa kidini lazima uwe wa vurugu.

Mgogoro hutokea pale kitu kinapogombaniwa. Ili mgogoro uitwe wa kidini, dini lazima ihusike. Hapo tunazungumzia mgogoro wa kidini, jambo tata linalohusisha maeneo yanayogombaniwa kama itikadi, ardhi, madaraka au kundi fulani la watu. Migogoro ya kidini hutokea ndani ya kila dini. Kwa mfano, mivutano kati ya wahafidhina na wanamageuzi, au kati ya Wakatoliki wanaoitwa wa mrengo wa kushoto na wa kulia, ni migogoro halisi ya kidini ndani ya Kanisa Katoliki. Mivutano hii wakati mwingine inaweza kusababisha watu kupoteza kazi, adhabu za kikanisa, au hata kutengwa na Kanisa. Mgogoro baina ya dini, kwa upande mwingine, unahusisha angalau dini mbili zinazogombania jambo moja. Ili uitwe hivyo, masharti yafuatayo lazima yatimizwe:

1) Jumuiya mbili au zaidi za kidini zinahusika;

2) Eneo moja au zaidi linagombaniwa: itikadi, maadili, madaraka, ardhi ya kijiografia, makundi ya watu n.k.;

3) Kuna mazingira yanayochochea, yawe ya kisiasa, kijamii, kiuchumi, kitamaduni au kisaikolojia;

4) Dini mbili au zaidi zinahusika.

Kwa ukweli kabisa, migogoro baina ya dini haiepukiki. Dini, zikitafuta kuwaongoa na kuwaokoa kundi fulani la watu, kwa mfano ndani ya mji mmoja, hujikuta katika hali ya mgogoro, kwa kuwa zinagombania maeneo mawili: kundi hilo la watu na mji wenyewe. Kila moja inatamani “kupata roho”. Hatuwezi kuzilaumu kwa hilo, kwa kuwa bila wafuasi dini haiwezi kudumu. Changamoto halisi ni kuhakikisha kwamba migogoro inayohusisha dini kadhaa haigeuki kuwa vurugu zinazochochewa na dini. Kwa hiyo, ingawa makala hii inahusu kuzuia migogoro baina ya dini, inapaswa kueleweka kama njia ya kuzuia vurugu zinazochochewa kwa jina la dini kati ya waamini wa imani tofauti. Ndiyo maana kichwa kina alama ya kuuliza, ikihoji wazo lenyewe la kuzuia migogoro baina ya dini. Migogoro baina ya dini ilikuwepo, ipo, na itaendelea kuwepo hadi mwisho wa nyakati: ‘Hakuna jambo jipya chini ya jua’ (Mhu 1:9), kama Mhubiri angesema. Hata hivyo, inawezekana kudhibiti, kupunguza, au hata kuzuia vurugu zinazofanywa kwa jina la dini au la Mungu. Viongozi wa dini na mashirika ya kidini mbalimbali wanaweza kuwa na nafasi kubwa katika kuzuia mashambulizi dhidi ya utimilifu wa kimwili na kimaadili wa watu kwa sababu ya kufuata kwao imani fulani ya kidini. Kwa namna gani? Hili ndilo tutakalolichunguza katika aya zinazofuata.

2. Kuongoka Binafsi kwa Kiongozi wa Dini

Kiini cha uongozi ni kuwaongoza wengine. Hata hivyo, tunajua msemo huu: “Je! Kipofu aweza kumwongoza kipofu? Hawatatumbukia shimoni wote wawili?” (Luka 6:39). Kwa hiyo kiongozi lazima kwanza aweze kuona, awe na maono, na atoke katika giza la akili ili atimize kikamilifu wajibu wake. Hiki ndicho kinachounda kuongoka kwa kweli, ambako lugha ya Kigiriki inakuita metanoia, yaani mabadiliko makubwa ya akili. Kwa kiongozi wa dini, hii inamaanisha kuiweka akili sambamba na maono na utendaji wa Mungu. Kila kuongoka kwa kweli kunahusisha kuacha namna fulani ya kuona na kutenda ili kuingia katika hali mpya ya akili inayoendana na mapenzi ya Mungu, aliyewaumba wanadamu kama familia moja.

Katika hali hii, kiongozi wa dini lazima aache mtazamo wa uwili kuhusu historia au mambo. Uwili ni kushikilia kwamba maovu ya dunia ni matokeo ya nguvu ovu inayojitegemea mbali na Mungu mwenyewe na yenye uwezo wa kushindana naye. Kutoka uwili huu wa kimetafizikia hadi kuitambulisha jumuiya fulani ya kidini kuwa mhimili wa uovu ni hatua fupi tu. Wanajumuiya wa jumuiya hiyo kisha wanakuwa si zaidi wala si chini ya “kundi la kondoo waliowekwa kuzimu, mauti itawachunga” (Zaburi 49:14), kwa kutumia usemi wa Zaburi. Uwili hutufanya sisi kuwa waathirika wasio na hatia wa matendo yao ya kishetani; wao ndio wenye hatia. Kwa hiyo, tunapowachukia, kuwasingizia, kuwashambulia au kuwaua mawakala hao wa shetani, sisi hatuna hatia, na wao ndio wenye hatia. Hii ndiyo dalili ya kile ambacho Jonathan Sacks anakiita “uovu wa kujitolea”[3] , yaani uovu unaofanywa kwa ajili ya lengo linaloonekana tukufu. Yesu wa Nazareti alikwisha kuwaambia wanafunzi wake kuhusu jambo hili: “Saa inakuja atakapodhani kila mtu atakayewaua ya kuwa anamtolea Mungu ibada” (Yohana 16:2).

Kila kiongozi wa dini lazima akatae uwili kwa namna zake zote na kukumbatia mtazamo na maadili ya mazungumzo. Kiongozi wa kweli wa dini ni mtu wa mazungumzo. Mazungumzo, kama anavyoandika Albert Guigui, Rabi Mkuu wa Brussels, kwanza kabisa ni mtazamo wa kiroho:

Ni roho inayotutoa katika kukataa hadi kukubali, kutoka kuwapachika watu majina hadi kuelewa, kutoka kumdharau mwingine hadi kumheshimu, kutoka hukumu hadi huruma, kutoka kujitenga hadi maelewano, kutoka ushindani hadi kukamilishana, kutoka chuki hadi kukutana, na kutoka uhasama hadi udugu.[4]

Kwa kukumbatia roho ya mazungumzo, viongozi wa dini wataweza kuchangia kupunguza, au hata kuondoa, vurugu zinazochochewa na dini. Mazungumzo yanatufanya tutambue kwamba hatuko peke yetu katika kukutana kwetu na wanadamu wengine na Mungu.

Roho ya mazungumzo inawahimiza viongozi wa dini kukuza kukutana na viongozi wengine wa dini. Kwa kweli, mazungumzo daima huhusisha watu halisi, wenye mwili na damu. Kukutana na mwingine, kama mazungumzo, daima ni uzoefu wa mtu kwa mtu. Kwa uhalisia, si dini zinazozungumza, bali waamini — watu huru, kila mmoja akiwa wa mapokeo na historia fulani. Viongozi wa dini wanapozungumza, wanapojadiliana, wanaposali pamoja na kushirikiana kwa manufaa ya wote, wanawapelekea wafuasi wao ujumbe mzito: ikiwa sisi tunaweza kufanya hivi, nanyi pia mnaweza!

3. Kuyafanya Mazungumzo ya Kidini Kuwa ya Wote

Mara nyingi sana, mazungumzo ya kidini huonekana kuwa mali ya viongozi wa dini au ya kundi dogo la wataalamu. Hata hivyo, mazungumzo hayapaswi kuwa milki ya wasomi wachache. Ni lazima yawafikie waamini na kuwaamsha. Maimamu, mapadre, wachungaji, maaskofu na marabi — kwa ufupi, viongozi wa dini — hushiriki katika mikutano mingi ya kidini mbalimbali. Wanafanya juhudi gani kuyazungumza haya na waumini wao katika jumuiya zao?

Ikiwa kweli tunataka kukabiliana na tishio la chuki linalowazunguka watu wetu, na tumeazimia kushinda vurugu zinazochochewa na dini, ni lazima tuunge mkono mazungumzo kwa elimu endelevu ya kila siku kwa umma. Bila kuacha utambulisho wetu wa kidini, ni lazima tuwasaidie waumini wetu kupata uelewa sahihi na usio na upendeleo wa mapokeo ya kidini ya wengine. Kinyume na ajenda ya kisekula inayotaka kuiondoa dini katika maisha ya umma, ni muhimu viongozi wa dini wafanye kazi na serikali na wabunge ili kuhakikisha kwamba, kuanzia shuleni — za umma au binafsi — wanafunzi wanatambulishwa kwa mapokeo ya kidini ya nchi yao na ya dunia, na wanajifunza kuyaheshimu — na hata kuyathamini kwa hekima ya ziada yanayoileta kwa wanadamu. Hili litasaidia kuvunja vizuizi kati ya watu na mataifa, kuhimiza kukutana na kujadiliana, na kutuwezesha kutafuta pamoja suluhisho kwa matatizo yanayoidhoofisha jamii.

4. Ushirikiano wa Kidini

Ni lazima tutoke katika kuishi bega kwa bega na uvumilivu hadi kushirikiana, yaani kufanya kazi pamoja. Kuishi bega kwa bega peke yake hakutoshi. Kunamaanisha kwamba hakuna mwingiliano wa moja kwa moja kati ya jumuiya tofauti za kidini zilizopo katika eneo moja. Ni, kwa urahisi, kukaa kimwili kando kando kwa jumuiya za kidini zinazoshiriki eneo moja.

Uvumilivu pia si suluhisho. Unamaanisha kumkubali mwingine kwa kusita. Kama Albert Guigui anavyosema vizuri sana:

“Ninamvumilia” inamaanisha: “Nimeamua kumruhusu aishi na kuwa kando yangu.” Wengine hawapo ili wavumiliwe, bali ili wakubaliwe jinsi walivyo, na wawe na haki sawa na mimi, bila tofauti yoyote ya rangi au dini.[5]

Mazungumzo ya kweli lazima yaongoze kwenye ushirikiano kati ya wafuasi wa mapokeo tofauti ya kidini ili kukabiliana na changamoto za pamoja wanazokutana nazo. Miongoni mwa changamoto kubwa zinazoikabili Afrika ni amani na maendeleo endelevu. Mchango wa viongozi wa dini na mashirika ya kidini mbalimbali katika maeneo haya mawili ni muhimu.

Mandhari ya Afrika leo ina mitandao kadhaa ya kidini mbalimbali. Mojawapo ya matatizo makubwa ya mitandao hii ni kwamba ina aina ya “uchafuzi wa maneno”; yaani, kuna maongezi mengi, hotuba na sala, lakini matendo halisi ni machache sana. Ili kukabiliana na changamoto za wakati wetu, kunahitajika kwa haraka mbinu ya kidini inayolenga matokeo yanayoonekana. Njia bora ya kuzuia migogoro ya vurugu ni kutafuta suluhisho kwa migogoro inayoendelea kuiharibu Afrika. Viongozi wa dini na mashirika ya kidini, peke yao, hawawezi kuzuia migogoro inayoathiri bara letu. Wanahitaji utaalamu wa wanaofanya kazi katika nyanja za ulinzi wa amani na usalama. Ni lazima wawe na mawasiliano ya kudumu na wahusika wa kisiasa, kiuchumi, kijeshi na kidiplomasia katika nchi zao na bara zima. Ni muhimu sana kwa mashirika ya kidini kuunda kikosi kazi kitakachokuwa chombo cha uchambuzi na usuluhishi. Kikosi kazi hiki kingefanya kazi ya kubaini migogoro inayoweza kutokea, kuelewa ile inayoendelea, na kupendekeza suluhisho halisi za kuitatua.

Mwisho, migogoro mingi ya mauaji yenye sura ya kidini inatokana na matatizo ya umaskini na kutokuwa na maendeleo. “Maendeleo ni jina jipya la amani,” alisema Papa Mtakatifu Paulo VI. Viongozi wa dini hawapaswi tu kuandaa michango ya kujenga nyumba zao za ibada au kusaidia uendeshaji wa jumuiya zao za kidini. Watatoa mchango wa kudumu kwa amani kwa kufanya kazi pamoja kuwasaidia kaka na dada zao kupata suluhisho halisi kwa tatizo la maendeleo kamili ya binadamu. Madhehebu ya kidini yanaposhirikiana kujenga hospitali za kuwahudumia wagonjwa katika jumuiya zao, mazungumzo ya kidini yatazaa matunda kwa wingi. Jumuiya za kidini zinapounganisha juhudi kuhakikisha elimu bila malipo, kusaidia vyama vya ushirika vya kilimo, au kuwasaidia vijana kushinda ulevi na uraibu wa dawa za kulevya, lengo la mazungumzo ya kidini litaeleweka vizuri zaidi. Hivyo, mivutano isiyo na afya itatoa nafasi kwa philadelphia, yaani upendo kwa ndugu wa kiume na wa kike, bila kujali dini au utamaduni.

Hitimisho

Ilimradi kuna watu na dini duniani, migogoro baina ya dini itakuwepo. Hata hivyo, hii haimaanishi kwamba lazima iwe ya mauaji au vurugu. Kila kitu kinategemea uchaguzi unaofanywa na wafuasi wa mapokeo tofauti ya kidini. Wanaweza kuchagua kuishi pamoja bila kujuana, labda kwa uvumilivu kidogo, au kuchagua njia ya mazungumzo. Viongozi wa dini na mashirika ya kidini wana jukumu kubwa kwa ajili ya amani na maelewano barani Afrika na duniani kote. Watakuwa wapatanishi wa kweli tu ikiwa wataacha uwili unaomwona mwingine, anayeamini tofauti, kuwa mfano halisi wa shetani. Roho ya kukutana inayofungua njia ya mazungumzo, elimu kwa umma kuhusu utamaduni wa mazungumzo, na ushirikiano wa kidini ni njia muhimu za kuzuia vurugu zinazochochewa na dini na kujenga amani ya kudumu.

Vyama vya kidini mbalimbali ni baraka kwa dunia kwa ujumla na kwa Afrika hasa. Kwa kuwakusanya viongozi wa mapokeo mbalimbali ya kidini na kiroho, vinaonyesha kwamba matumaini si sarabi na kwamba ugaidi unaodai kutenda kwa jina la dini ni upotovu wa kweli wa kimaadili na kidini uliojengwa juu ya uongo. Ni kweli kwamba vyama hivi havina jeshi lenye teknolojia ya kisasa kabisa ya “kulazimisha” amani kwa nguvu; mtu anaweza daima kukosoa kushindwa kwao kudhibiti aina zote za vurugu zinazofanywa kwa jina la Mungu. Hata hivyo, haikanushiki kwamba mawasiliano ya mtu kwa mtu wanayoyajenga kati ya viongozi ambao vinginevyo wangefanya huduma zao za kidini bila kujuana au hata kwa dharau, yanathibitisha kwamba pamoja na Mungu, tunaweza pamoja kujenga ustaarabu wa upendo.

Kama ilivyokuwa kauli mbiu ya shirika la ndege lililokufa la Air Afrique, “tunafanya kidogo zaidi kilasiku,” vyama vya kidini lazima vijitahidi kupiga hatua zaidi. Katika njia panda hii kubwa ya mitandao ya kidini ambayo enzi yetu imekuwa, ni lazima vijitofautishe kwa mtazamo unaolenga matokeo halisi.

Sudan kwa sasa imezama katika vita vya ndugu kwa ndugu, ambavyo kwa kiasi kikubwa vinapuuzwa na kinachoitwa jumuiya ya kimataifa. Kwa miongo mitatu, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imekuwa uwanja wa mauaji makubwa yaliyosahaulika katika eneo lake la mashariki, huku mataifa makubwa ya dunia yakinyamaza kwa kushiriki. Nchini Libya, Waafrika kutoka kusini mwa Sahara wanauzwa kama watumwa mchana kweupe, katika karne ya 21! Nchi za Sahel zinaishi jinamizi la kila siku linalosababishwa na washupavu na wanamgambo wanaodai kutenda kwa jina la dini, ambao, kwa sababu hiyo hiyo, hawasiti kuwaua Waislamu, Wakristo na wafuasi wa dini za jadi kwa jina la Mungu. Orodha hii ingeweza kuendelea bila mwisho. Je, si ili kulisaidia bara hili kutembea katika njia ya amani na maendeleo endelevu kwamba mashirika ya kidini yapo? Sasa kuliko wakati mwingine wowote, ni wakati wao wa kukunja mikono na kukusanya rasilimali zao zote za kiakili, kiroho na kimali kwa ajili ya Afrika na kaka na dada zetu wote katika ubinadamu. Ni lazima wajihusishe na diplomasia hai kwa ajili ya amani na maendeleo kamili ya binadamu ili kujenga Afrika tunayoitaka, kulingana na Ajenda 2063: “Afrika iliyoungana, yenye ustawi na amani, inayoongozwa na raia wake yenyewe, na inayowakilisha nguvu hai katika jukwaa la dunia.”

---

[1] R. Scott Appleby, The Ambivalence of the Sacred: Religion, Violence, and Reconciliation, New York: Rowman & Littlefield Publishers, 2000.

[2] Wendy Mayer, “Religious Conflict: Definitions, Problems and Theoretical Approaches”, in Wendy Mayer and Bronwen Neil (eds), Religious Conflict from Early Christianity to the Rise of Islam, Berlin/Boston, Walter de Gruyter GmbH, 2013, pp. 1–5.

[3] Jonathan Sacks, “The Stories We Tell”, in Richard A. Burridge and Jonathan Sacks (eds), Confronting Religious Violence. A Counternarrative, Waco, Baylor University Press, 2018, pp. 31–32.

[4] Albert Guigui, Le judaïsme vécu et mémoire, Brussels, Racine, 2004, p. 207.

[5] Albert Guigui, Le judaïsme vécu et mémoire, p. 211.